Mỹ đang chuẩn bị cho kịch bản tấn công Iran quy mô lớn

Trong khi các kênh trung gian tiếp tục tìm kiếm giải pháp ngoại giao, sức ép quân sự cùng những tuyên bố cứng rắn có nguy cơ đẩy khu vực tới một bước ngoặt nguy hiểm.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa việc xây dựng phương án tác chiến và quyết định phát động một cuộc tiến công.

Theo thông tin AP công bố cuối tháng 10/2026, giới chức Mỹ đã cảnh báo một số đối tác tại Trung Đông chuẩn bị cho khả năng Washington nối lại hoạt động quân sự nhằm vào Iran sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11.

Tuy nhiên, nguồn tin đồng thời nhấn mạnh Tổng thống Donald Trump chưa đưa ra quyết định cuối cùng.

Vì vậy, những diễn biến hiện nay cho thấy nguy cơ leo thang đáng quan ngại, nhưng chưa đủ cơ sở để khẳng định một cuộc tiến công mới chắc chắn sẽ xảy ra.

Diễn biến này đặt Trung Đông trước một phép thử nghiêm trọng.

Sau nhiều thập niên bất ổn, khu vực vẫn thiếu một cơ chế an ninh đủ sức dung hòa lợi ích và giải quyết những bất đồng giữa các bên.

Khi lòng tin chiến lược suy giảm, mỗi động thái triển khai lực lượng đều có thể bị nhìn nhận như bước chuẩn bị cho chiến tranh.

Ngược lại, những biện pháp được tuyên bố nhằm mục đích phòng vệ cũng có thể trở thành lý do để đối phương gia tăng sức ép.

Vòng luẩn quẩn này khiến không gian thỏa hiệp ngày càng thu hẹp.

Thông tin NPR đăng ngày 22/10 cho biết Mỹ và Israel đang chuẩn bị các phương án trong trường hợp tiến công Iran, dựa trên những nguồn tin được thông báo về công tác lập kế hoạch.

Tuy nhiên, các nguồn tin cũng lưu ý rằng những hoạt động chuẩn bị này có thể nhằm tạo sức ép, thúc đẩy Tehran chấp nhận một thỏa thuận ngoại giao.

Điều đó cho thấy các động thái quân sự đang mang nhiều tầng ý nghĩa: vừa thể hiện khả năng sử dụng sức mạnh, vừa tác động trực tiếp đến tính toán của các bên trên bàn đàm phán.

Vấn đề nằm ở chỗ, ranh giới giữa răn đe và hành động quân sự không phải lúc nào cũng được kiểm soát chặt chẽ.

Một bên có thể coi việc tăng cường lực lượng là công cụ mặc cả, trong khi bên kia lại nhận định một cuộc tiến công đã cận kề. Khi đó, áp lực phải hành động trước sẽ gia tăng.

Chỉ một sự cố trên biển, một vụ tiến công chưa được xác minh đầy đủ hoặc một tín hiệu bị diễn giải sai cũng có thể làm thay đổi toàn bộ cục diện.

Nguy cơ lớn nhất nằm ở sự cộng hưởng giữa thiếu lòng tin và những tính toán sai lầm.

Bất đồng hạt nhân và giới hạn của sức ép quân sự

Trong các tuyên bố công khai, Washington tiếp tục xác định ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân là mục tiêu trọng tâm.

Theo VOA, một quan chức Nhà Trắng khẳng định Tổng thống Donald Trump duy trì mọi lựa chọn để thực hiện mục tiêu này, đồng thời không bình luận về những kế hoạch quân sự nhạy cảm.

Trong khi đó, Tehran khẳng định chương trình hạt nhân của nước này phục vụ mục đích hòa bình. Sự đối lập trong quan điểm và cách đánh giá nguy cơ tiếp tục là trở ngại lớn đối với việc tìm kiếm tiếng nói chung.

Từ góc độ phân tích, bất đồng hạt nhân khó có thể được giải quyết bền vững chỉ bằng sức ép quân sự.

Một chiến dịch có thể gây tổn thất cho các cơ sở vật chất, nhưng không đồng nghĩa với việc xóa bỏ tri thức kỹ thuật, những động cơ an ninh hay ý chí chính trị của đối phương.

Nếu thiếu một cơ chế giám sát đáng tin cậy cùng những cam kết được thực hiện theo lộ trình rõ ràng, kết quả quân sự trước mắt có thể nhanh chóng bị thay thế bởi một chu kỳ đối đầu mới.

Vì thế, mục tiêu không phổ biến vũ khí hạt nhân cần được đặt trong một giải pháp chính trị có khả năng duy trì lâu dài.

Bài toán đặt ra với Mỹ là phải xác định rõ mối liên hệ giữa mục tiêu quân sự và kết quả chính trị mong muốn.

Đánh trúng mục tiêu không đồng nghĩa với việc buộc đối phương chấp nhận các điều kiện đàm phán.

Làm suy giảm một phần năng lực quân sự cũng chưa chắc tạo ra môi trường an ninh ổn định hơn.

Nếu mục tiêu cuối cùng không rõ ràng, một hoạt động được dự kiến giới hạn có thể kéo theo những yêu cầu can dự mới.

Mỗi bước leo thang lại làm gia tăng chi phí và khiến việc xuống thang trở nên khó khăn hơn.

Về phía Iran, sức ép từ bên ngoài có thể củng cố tâm lý phải chứng tỏ khả năng chống chịu và đáp trả.

Trong hoàn cảnh đó, những nhượng bộ cần thiết cho ngoại giao dễ bị diễn giải trong nước như biểu hiện của sự yếu thế.

Đây là nghịch lý thường gặp trong các cuộc khủng hoảng an ninh: sức ép càng lớn, yêu cầu bảo vệ uy tín chính trị càng cao, trong khi dư địa thỏa hiệp càng bị thu hẹp.

Muốn phá vỡ thế bế tắc, các bên cần một lộ trình cho phép điều chỉnh chính sách nhưng vẫn bảo đảm những lợi ích an ninh chính đáng.

Nguy cơ xung đột lan rộng và những hệ lụy kinh tế

Điều khiến các quốc gia vùng Vịnh đặc biệt lo ngại là khả năng xung đột lan rộng, vượt ra ngoài phạm vi đối đầu giữa Mỹ và Iran.

Reuters ngày 2/11 phản ánh tâm lý bất an trong khu vực trước nguy cơ những quốc gia có cơ sở quân sự Mỹ trở thành mục tiêu của các đòn trả đũa.

Bài viết cũng đề cập những quan ngại về an toàn của hạ tầng năng lượng và các công trình thiết yếu. Những lo lắng này cho thấy một quyết định quân sự có thể gây ra hậu quả vượt xa địa điểm diễn ra đòn tiến công ban đầu.

Đối với các nước vùng Vịnh, an ninh không chỉ được đo bằng năng lực phòng thủ.

Đó còn là khả năng duy trì hoạt động của cảng biển, hàng không, hệ thống cung cấp điện, nước và bảo vệ môi trường đầu tư.

Một cuộc khủng hoảng kéo dài có thể làm gián đoạn những kế hoạch phát triển đã được chuẩn bị trong nhiều năm.

Vì vậy, lợi ích của các quốc gia trong khu vực không thể bị xem là yếu tố thứ yếu trong tính toán của những bên đối đầu.

Một cấu trúc an ninh bền vững cần tính đến tiếng nói và nhu cầu của chính các quốc gia này.

Eo biển Hormuz tiếp tục là một trong những điểm nhạy cảm nhất của cuộc khủng hoảng.

Theo AP ngày 2/11, một phái đoàn Iran đã rời Qatar sau các cuộc trao đổi nhằm tìm kiếm thỏa thuận.

Tehran công khai đề cập đề xuất khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải qua eo biển trong hai ngày nếu Washington đáp ứng một số điều kiện, trong đó có việc dỡ bỏ phong tỏa các cảng của Iran.

Tuy nhiên, những nội dung này vẫn đang trong quá trình thương lượng, chưa thể coi là kết quả đã được các bên chấp thuận.

Tầm quan trọng của an toàn hàng hải tại Hormuz nằm ở khả năng tác động trực tiếp đến kinh tế toàn cầu.

Khi rủi ro gia tăng, các doanh nghiệp vận tải có thể phải điều chỉnh hành trình, mua thêm bảo hiểm hoặc kéo dài thời gian giao hàng.

Chi phí phát sinh không chỉ dừng lại ở các hãng tàu mà còn được chuyển dần sang nhà sản xuất và người tiêu dùng.

Ngay cả khi chưa xảy ra gián đoạn nghiêm trọng, tâm lý phòng ngừa cũng có thể làm thay đổi các quyết định về tích trữ, giao dịch và đầu tư. Bất ổn địa chính trị vì thế nhanh chóng chuyển hóa thành sức ép kinh tế.

Đối với các nền kinh tế đang phát triển, dư địa ứng phó thường hạn chế hơn. Giá nhiên liệu tăng có thể kéo theo chi phí vận tải, sản xuất và sinh hoạt, trong khi nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp và người dân không phải vô hạn.

Nếu cú sốc kéo dài, cơ quan điều hành sẽ phải đồng thời xử lý nhiều mục tiêu, từ kiểm soát lạm phát đến duy trì tăng trưởng. Nhìn từ góc độ này, ngăn chặn xung đột tại Trung Đông cũng chính là góp phần bảo vệ các điều kiện phát triển của những quốc gia cách xa khu vực.

Mỹ đang chuẩn bị các kịch bản tấn công Iran

Bảo vệ dân thường và thúc đẩy giải pháp ngoại giao

Một hệ quả khác cần được nhìn nhận nghiêm túc là những tác động đối với dân thường.

Khi giao tranh mở rộng, thiệt hại không chỉ xuất hiện tại những địa điểm trúng đạn.

Mất điện có thể ảnh hưởng đến hoạt động của bệnh viện, thiếu nhiên liệu làm gián đoạn vận chuyển lương thực, còn hạ tầng hư hỏng khiến việc cung cấp nước sạch gặp khó khăn.

Những tổn thất dây chuyền này thường kéo dài ngay cả sau khi tiếng súng tạm lắng.

Vì vậy, việc đánh giá một phương án quân sự không thể chỉ dựa trên mức độ hoàn thành nhiệm vụ tác chiến mà phải tính đến đầy đủ những hậu quả nhân đạo.

Các cơ sở liên quan đến hạt nhân càng đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt.

Trong bất kỳ kịch bản nào, việc bảo vệ con người và môi trường phải được đặt ở vị trí trung tâm.

Những nhận định về hiệu quả của vũ khí không thể thay thế việc đánh giá nguy cơ đối với cộng đồng dân cư xung quanh và khả năng ứng phó khẩn cấp.

Một quyết định thiếu cân nhắc có thể để lại hậu quả khó khắc phục, vượt xa dự tính ban đầu của bên phát động.

Đây cũng là lý do cộng đồng quốc tế cần ưu tiên các biện pháp phòng ngừa thay vì chỉ tập trung chuẩn bị ứng phó với hậu quả.

Trong bối cảnh hiện nay, điều cần thúc đẩy là chuyển những tiếp xúc ngoại giao thành các bước giảm căng thẳng cụ thể.

Một thỏa thuận toàn diện có thể cần nhiều thời gian, nhưng những cam kết từng phần vẫn có ý nghĩa nếu được xác định rõ ràng và có thể kiểm chứng.

Các bên có thể bắt đầu bằng việc bảo đảm an toàn hàng hải, duy trì các kênh liên lạc khẩn cấp và tạo điều kiện cho hoạt động nhân đạo.

Những bước đi này không chỉ giúp giảm nguy cơ xảy ra sự cố mà còn tạo cơ sở thực tế để từng bước khôi phục lòng tin.

Vai trò của các bên trung gian cần được tôn trọng và hỗ trợ bằng những hành động nhất quán.

Nếu các cuộc thương lượng liên tục bị phủ bóng bởi những tối hậu thư hoặc đe dọa sử dụng vũ lực, các bên trung gian sẽ khó xây dựng được phương án có thể nhận được sự chấp thuận của cả hai phía.

Ngoại giao muốn đạt kết quả cần có thời gian, sự kín đáo cần thiết và khả năng trao đổi thực chất.

Những thông điệp công khai cũng cần được cân nhắc để không làm mất đi không gian linh hoạt của chính những bên đang tìm kiếm giải pháp.

Trong bối cảnh đó, trách nhiệm của các quốc gia có ảnh hưởng là ngăn chặn bất đồng chuyển thành một cuộc đối đầu rộng lớn hơn.

Mọi nỗ lực hòa giải cần hướng tới mục tiêu giảm nguy cơ chiến tranh, bảo vệ dân thường và tạo điều kiện cho giải pháp hòa bình.

Việc tập hợp sự ủng hộ đối với đối thoại chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm những đề xuất khả thi.

Một tiến trình ngoại giao thiếu các bước triển khai cụ thể sẽ khó cạnh tranh với sức ép leo thang đang ngày càng gia tăng.

Đối với Việt Nam, việc theo dõi sát tình hình cần gắn liền với đánh giá những tác động đối với năng lượng, vận tải, thương mại và an toàn công dân.

Các doanh nghiệp có giao dịch với khu vực cần thường xuyên cập nhật điều kiện vận chuyển, thanh toán và bảo hiểm để chủ động xây dựng phương án phù hợp.

Ở tầm chính sách, khả năng chống chịu có thể được củng cố thông qua đa dạng hóa nguồn cung, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tăng cường phối hợp, trao đổi thông tin kịp thời.

Đây là những yêu cầu thiết thực trong bối cảnh môi trường quốc tế còn nhiều biến động.

Những dấu hiệu chuẩn bị quân sự cho thấy nguy cơ tiến công Iran cần được nhìn nhận nghiêm túc, nhưng chiến tranh chưa phải là kết cục không thể tránh khỏi.

Càng ở thời điểm nhạy cảm, các bên càng cần kiềm chế, tránh những tính toán sai lầm và dành cơ hội thực chất cho thương lượng.

Trung Đông cần những cam kết giúp người dân được sống an toàn, các quốc gia duy trì phát triển và những tuyến giao thương tiếp tục vận hành ổn định.

Ngăn chặn một vòng leo thang mới vì thế không chỉ là lợi ích của các bên liên quan trực tiếp mà còn là trách nhiệm chung của cộng đồng quốc tế, đòi hỏi những hành động ngoại giao khẩn trương và bền bỉ.